Kỳ chuyển nhượng V.League và cột dữ liệu trống mang tên phí chuyển nhượng

Trong bảng tính tôi lập để theo dõi thị trường chuyển nhượng V.League, có một cột gần như trống hoàn toàn: phí chuyển nhượng. Ngày sinh, chiều cao, số trận, số phút, vị trí, chân thuận, quốc tịch, thời hạn hợp đồng, số áo — tất cả đều điền được, chỉ cần ngồi đủ lâu. Riêng giá trị của thương vụ thì không tồn tại trong bất cứ tài liệu công khai nào. Ba tờ báo thể thao trong nước đưa ba mức giá khác nhau cho cùng một thương vụ nội bộ. Một tờ viết “vài tỷ đồng”, một tờ viết “gần chục tỷ”, tờ thứ ba viết “không tiết lộ”. Cả ba tờ đều có nguồn. Không nguồn nào có số. Khoảng cách giữa mức thấp nhất và mức cao nhất vượt 200 phần trăm — mức nhiễu mà ở một thị trường vận hành bằng dữ liệu, người ta gọi là khủng hoảng thông tin. Tôi không xem đó là chuyện đùa. Đó là dữ liệu. Nó cho biết thị trường này đang đứng ở đâu trong chuỗi trưởng thành: chưa có cơ chế hình thành giá, chỉ có cơ chế hình thành tin đồn. BẢN ĐỒ THÔNG TIN CỦA MỘT GIẢI ĐẤU 14 ĐỘI V.League 1 vận hành với 14 câu lạc bộ, phần lớn thuộc sở hữu của một doanh nghiệp hoặc một tổ chức có nguồn thu ngoài bóng đá. Hanoi FC gắn với một tập đoàn thương mại, Viettel gắn với một tập đoàn viễn thông quốc phòng, LPBank Hoàng Anh Gia Lai gắn với một ngân hàng, Thép Xanh Nam Định gắn với một tập đoàn vật liệu, Becamex Bình Dương gắn với một tổng công ty hạ tầng, SHB Đà Nẵng gắn với một ngân hàng khác, Đông Á Thanh Hóa và Hải Phòng gắn với các doanh nghiệp địa phương. Cấu trúc sở hữu này quyết định mọi thứ phía sau, kể cả cách thông tin được công bố. Khi chủ sở hữu là một doanh nghiệp, câu lạc bộ là một kênh truyền thông thương hiệu. Kênh truyền thông thương hiệu không có nghĩa vụ công bố báo cáo tài chính chi tiết. Không có nghĩa vụ công bố cấu trúc lương. Không có nghĩa vụ công bố phí chuyển nhượng. Không có quy định nào buộc họ phải làm điều đó, và ở góc độ thương lượng, công bố chỉ làm họ yếu đi. Dữ liệu cơ bản thì vẫn tồn tại: số trận, số phút, bàn thắng, kiến tạo, thẻ phạt, đội hình ra sân. Những trường này được ghi nhận vì chúng phục vụ trực tiếp cho việc tổ chức giải và cho truyền thông. Nhưng chúng dừng đúng ở ngưỡng đó. Không có dữ liệu sự kiện theo tọa độ, không có chỉ số chất lượng cú sút, không có chỉ số cường độ pressing, không có dữ liệu GPS được công bố cho bất kỳ câu lạc bộ nào. Khoảng trống ấy không đến từ thiếu công nghệ. Một trận đấu V.League có thể được ghi lại bằng camera, chia thành các sự kiện, gán tọa độ, rồi dựng thành một tập dữ liệu hoàn chỉnh với chi phí tương đương một tháng lương của một cầu thủ dự bị. Vấn đề nằm ở động cơ. Không ai trong chuỗi này được lợi từ việc công khai, và một số người được lợi rất rõ từ việc giữ kín. Cần nói thêm rằng mặt bằng khu vực cũng tạo áp lực theo hướng ngược lại. Khi các câu lạc bộ Việt Nam tham dự cúp châu lục hoặc giải đấu cấp khu vực, họ bước vào một sân chơi mà đối thủ đến từ những giải đã có hạ tầng dữ liệu tốt hơn. Thái Lan, Nhật Bản, Hàn Quốc đều đã chuẩn hóa việc thu thập dữ liệu sự kiện ở cấp giải đấu. Sự chênh lệch đó không chỉ là chênh lệch về chất lượng đội hình. Nó là chênh lệch về khả năng chuẩn bị. KHI KHÔNG CÓ GIÁ, KHÔNG CÓ ĐỊNH GIÁ Định giá cầu thủ vận hành trên so sánh. Muốn biết một tiền đạo 24 tuổi đáng bao nhiêu, tôi cần biết mười tiền đạo 24 tuổi gần nhất đã được chuyển nhượng với mức nào, trong hoàn cảnh nào, còn bao nhiêu thời hạn hợp đồng, phong độ ra sao ở thời điểm giao dịch. Không có mười điểm dữ liệu ấy, mọi mức giá đều là phỏng đoán được trang điểm bằng uy tín của người nói. Thị trường chuyển nhượng V.League gần như không có điểm dữ liệu nào như vậy. Đa số thương vụ nội bộ diễn ra dưới dạng chuyển nhượng tự do hoặc cho mượn, nghĩa là câu lạc bộ nhận cầu thủ không trả phí chuyển nhượng mà trả một khoản khác: phí ký hợp đồng, hoa hồng cho người đại diện, tiền lót tay, các khoản thưởng theo thành tích. Những khoản này còn kín hơn cả phí chuyển nhượng. Nói cách khác, cột trống trên bảng tính của tôi là hệ quả của một quyết định có chủ đích: đẩy toàn bộ chi phí thật vào vùng không ai kiểm tra. Một câu lạc bộ có thể tuyên bố chiêu mộ thành công mà không phải nói mình đã trả bao nhiêu cho người đại diện, cũng không phải nói mức lương thực tế nằm ở đâu so với mặt bằng. Hệ quả dài hạn rõ ràng hơn nhiều so với vẻ ngoài của nó. Không có dữ liệu giá, câu lạc bộ không biết mình đang trả trên hay dưới mặt bằng. Người đại diện trở thành nguồn thông tin duy nhất, và do đó trở thành người định giá thực tế của cả giải đấu. Cầu thủ trẻ không có cách nào kiểm chứng giá trị của chính mình ngoài lời hứa. Một thị trường vận hành như vậy không phân bổ nguồn lực theo chất lượng, mà phân bổ theo khả năng thương lượng. Có một hệ quả nữa ít được nói tới: chi phí cơ hội của việc không định giá được. Khi một câu lạc bộ không biết giá trị thị trường của cầu thủ mình đang có, họ không biết khi nào nên bán. Cầu thủ ở lại cho tới khi hợp đồng hết hạn, ra đi tự do, và câu lạc bộ mất trắng phần giá trị lẽ ra thu được ở đỉnh của đường cong. BỘ LỌC ĐÁNH GIÁ CẦU THỦ BỊ MÙ MỘT MẮT Khi tôi làm cố vấn dữ liệu cho một câu lạc bộ ở vùng Rhône, quy trình đánh giá một tiền đạo mục tiêu bắt đầu bằng chỉ số bàn thắng kỳ vọng trên mỗi 90 phút, đối chiếu với chất lượng cú sút, vị trí dứt điểm và chất lượng đường chuyền đến. Một tiền đạo ghi 12 bàn từ những cú sút chất lượng thấp trong một đội bóng phòng ngự phản công có giá trị hoàn toàn khác một tiền đạo ghi 12 bàn từ những cú sút chất lượng cao trong một đội bóng kiểm soát bóng. V.League không có chỉ số đó ở dạng công khai. Vậy các câu lạc bộ đánh giá cầu thủ bằng gì? Bằng bàn thắng, bằng kiến tạo, bằng đoạn phim biên tập do người đại diện gửi tới, bằng buổi thử việc, và bằng giới thiệu nội bộ. Bốn nguồn đó đều bị chi phối bởi phía người bán. Bàn thắng là chỉ số nhiễu nhất trong bóng đá: nó phụ thuộc vào vị trí thi đấu, vào chất lượng đồng đội, vào số cơ hội mà đội tạo ra, và vào một mẫu nhỏ thường chỉ kéo dài vài tháng. Người ta nhìn thấy bàn thắng. Tôi nhìn thấy khoảng trống giữa hai vệ binh bị kéo giãn bởi PPDA. Nhưng ở V.League, ngay cả PPDA cũng không được tính, bởi vì chỉ số ấy cần dữ liệu hành động phòng ngự theo từng đường chuyền của đối phương. Nó không xuất hiện trong bất kỳ bản tin thống kê nào của giải. Điều đáng nói là dữ liệu cần thiết không hề đắt. Tôi từng dựng một tập dữ liệu cú sút cho một giải hạng dưới ở châu Âu bằng cách gán tọa độ thủ công cho từng cú sút từ bản ghi hình. Một trận mất khoảng chín mươi phút cho một người đã quen tay, và cho ra một chỉ số chất lượng cú sút đủ tốt để xếp hạng tiền đạo theo giá trị thật thay vì theo số bàn. Với 14 đội, mỗi vòng 7 trận, một mùa khoảng 180 trận, khối lượng đó hoàn toàn nằm trong tầm một nhóm ba người làm việc bán thời gian. Cái thiếu không phải là nguồn lực. Cái thiếu là người trả tiền cho công việc ấy. Và ở một thị trường mà người trả tiền cũng là người được lợi từ sự mờ đục, không ai muốn là người đầu tiên mở cửa sổ. BÀI TOÁN NHẬP TỊCH VÀ CÁI GIÁ CỦA VIỆC KHÔNG ĐỊNH GIÁ ĐƯỢC Nhập tịch là một chủ đề nóng ở V.League, và nó là triệu chứng trực tiếp của khoảng trống định giá. Khi một câu lạc bộ không thể mua một tiền đạo nội với giá hợp lý, và không thể đánh giá một tiền đạo ngoại bằng dữ liệu, con đường rẻ nhất là nhập tịch một cầu thủ ngoại đã quen giải đấu. Trường hợp của Rafaelson, sau này là Nguyễn Xuân Son, là ví dụ rõ nhất. Anh được đánh giá qua số bàn thắng qua nhiều mùa, một mẫu đủ dài để đáng tin hơn phần lớn các thương vụ nội bộ. Nhưng ngay cả khi ấy, mức giá thật của thương vụ và các khoản đi kèm vẫn nằm ngoài mọi bảng dữ liệu công khai. Hệ quả là các câu lạc bộ đưa ra quyết định dài hạn — suất nội, suất ngoại, suất nhập tịch, thời hạn hợp đồng — dựa trên một tập thông tin không đầy đủ. Bóng đá không phải trò may rủi. Nó là trò xác suất mà người thắng biết cách đọc bảng số. Nhưng khi bảng số bị khoét mất một cột quan trọng nhất, người đọc giỏi nhất cũng chỉ đang đoán. CHUỖI HỌC VIỆN CHẢY MÁU GIÁ TRỊ Việt Nam có hệ thống đào tạo trẻ thuộc nhóm tốt nhất khu vực. Học viện Hoàng Anh Gia Lai – JMG, trung tâm PVF, lò Viettel, lò Hanoi FC đã sản sinh ra phần lớn đội tuyển quốc gia hiện tại. Đó là một chuỗi sản xuất có thật, được vận hành trong nhiều năm, với chi phí thật, nhân sự thật, và một đường cong thành tích có thể đo được. Nhưng giá trị mà chuỗi ấy tạo ra phần lớn không quay về câu lạc bộ đào tạo. Nguyễn Công Phượng từng sang Mito Hollyhock rồi Sint-Truiden. Đoàn Văn Hậu từng sang SC Heerenveen. Nguyễn Quang Hải từng sang Pau FC ở Ligue 2. Nguyễn Tuấn Anh từng sang Yokohama FC. Nguyễn Văn Toàn từng sang Seoul E-Land. Phần lớn những thương vụ ấy diễn ra dưới dạng cho mượn hoặc hợp đồng ngắn, với giá trị chuyển nhượng không đáng kể hoặc không được công bố. Cơ chế đền bù đào tạo của FIFA tồn tại trên giấy: một câu lạc bộ đào tạo cầu thủ từ 12 đến 23 tuổi được hưởng khoản đền bù khi cầu thủ ký hợp đồng chuyên nghiệp đầu tiên ở nước ngoài, và được hưởng phần trăm khi cầu thủ được bán tiếp. Ở khu vực này, cơ chế ấy gần như không được thực thi, một phần vì các câu lạc bộ không lưu hồ sơ đủ chi tiết về số năm và số tháng đào tạo, một phần vì chi phí theo đuổi pháp lý vượt giá trị thu về. Kết quả là một dòng chảy một chiều. Câu lạc bộ bỏ tiền đào tạo trong tám năm, cầu thủ ra đi, câu lạc bộ nhận lại một khoản không đủ bù chi phí, và toàn bộ giá trị gia tăng nằm lại ở nước ngoài. Muốn chặn dòng chảy đó, việc đầu tiên không phải là đàm phán hợp đồng khéo hơn, mà là đo được cầu thủ của mình đáng bao nhiêu trước khi ngồi vào bàn đàm phán. NHỮNG GÌ ĐO ĐƯỢC VÀ NHỮNG GÌ PHẢI TỰ ĐO Dữ liệu hiện có cho phép làm nhiều hơn người ta tưởng. Từ số phút, số trận, bàn thắng, kiến tạo và thẻ phạt, tôi có thể dựng các chỉ số trên mỗi 90 phút, tách theo vị trí, tách theo sân nhà sân khách, tách theo giai đoạn mùa giải. Tôi có thể tính tỷ lệ chuyển hóa cú sút, tỷ lệ tham gia trực tiếp vào bàn thắng của đội, và mức độ phụ thuộc của đội vào một cầu thủ cụ thể. Những chỉ số này không cần dữ liệu tọa độ. Muốn đi xa hơn, cần thu thập thêm. Ba trường tối thiểu có thể tự dựng: tọa độ cú sút, kết quả cú sút, và loại tình huống dẫn tới cú sút. Bốn trường mở rộng: số đường chuyền của đối phương trước khi đội giành bóng, số hành động phòng ngự trên mỗi chuỗi đường chuyền ấy, vị trí giành bóng, và khoảng cách của đường chuyền tiến. Từ bảy trường đó, người ta dựng được chỉ số chất lượng cú sút, chỉ số cường độ pressing và chỉ số tiến bóng — bộ ba đủ để đánh giá lại gần như toàn bộ thị trường. Chi phí không nằm ở công cụ. Chi phí nằm ở tính kỷ luật: gán dữ liệu cho từng trận, đúng định dạng, không bỏ sót, suốt 180 trận. Hầu hết các dự án dữ liệu bóng đá chết ở bước này chứ không chết ở bước phân tích. Tôi đã thấy nhiều bộ dữ liệu được xây rất đẹp trong ba vòng đầu rồi bỏ dở ở vòng thứ bảy. Có một lợi thế mà V.League nắm trong tay: quy mô nhỏ. 14 đội, khoảng 180 trận, một mặt bằng địa lý hẹp. Một giải đấu quy mô như vậy có thể đạt mức bao phủ dữ liệu 100 phần trăm với chi phí thấp hơn nhiều so với một giải 20 đội ở châu Âu, nơi dữ liệu bị phân tán qua nhiều nhà cung cấp và nhiều hợp đồng bản quyền. Vấn đề chỉ là có ai quyết định làm hay không. GÓC NHÌN NGƯỢC: SỰ MỜ ĐỤC CÓ CHỨC NĂNG CỦA NÓ Ở đây tôi phải phản đối chính mình ở một điểm. Giả định rằng minh bạch hoàn toàn sẽ tốt hơn không phải lúc nào cũng đúng, và trong trường hợp V.League, nó có thể sai nghiêm trọng. Nếu toàn bộ cấu trúc lương và phí chuyển nhượng được công khai, thứ đầu tiên lộ ra sẽ là khoảng cách giữa mặt bằng lương V.League và mặt bằng lương của các giải trong khu vực: Thái Lan, Hàn Quốc, Nhật Bản, Trung Đông. Khoảng cách đó vốn đã tồn tại, nhưng khi nó trở thành dữ liệu công khai, áp lực tăng lương sẽ tăng vọt. Các câu lạc bộ vốn đã phụ thuộc vào tiền chủ sở hữu sẽ phải chọn giữa tăng chi phí hoặc mất cầu thủ nhanh hơn. Thứ hai, minh bạch tài chính sẽ phơi bày cấu trúc sở hữu. Bao nhiêu phần trăm ngân sách đến từ hoạt động thương mại, bao nhiêu đến từ tiền chủ sở hữu, và khoản tiền ấy có bền vững qua nhiều mùa hay không. Những khoản lỗ được duy trì bằng niềm tin của một cá nhân hay một tập đoàn không phải là mô hình chịu được ánh sáng chiếu vào. Thứ ba, việc nhập khẩu mô hình dữ liệu từ châu Âu vào V.League sẽ tạo ra sai số hệ thống. Một mô hình chất lượng cú sút được huấn luyện trên dữ liệu của năm giải hàng đầu châu Âu giả định một phân bố tình huống nhất định: mật độ cú sút, tỷ trọng bóng chết, chất lượng mặt sân, điều kiện thời tiết, và cả thói quen phòng ngự. V.League có phân bố khác. Áp nguyên mô hình ấy vào đây sẽ định giá sai theo cùng một hướng cho cả một nhóm cầu thủ — và sai một cách có hệ thống thì khó phát hiện hơn sai ngẫu nhiên, vì nó tạo ra một trật tự giả trông rất thuyết phục. Tôi vẫn giữ nguyên đề xuất, nhưng với một điều kiện: dữ liệu phải được xây từ dưới lên, bằng mẫu của chính giải đấu này, chứ không phải bằng cách sao chép một mô hình có sẵn. Và phải chấp nhận rằng trong vài mùa đầu, một huấn luyện viên quan sát kỹ bằng mắt vẫn có thể đưa ra phán đoán tốt hơn một mô hình non. Giá trị của dữ liệu ở giai đoạn đầu là chất vấn con mắt, không phải thay thế nó. Cũng phải nói thêm một điều về lớp quan sát định tính. Trong hồ sơ theo dõi của tôi, có một cột không phải chỉ số: cầu thủ phản ứng thế nào sau khi bị thay ra ở phút 60. Cột đó không đo được bằng GPS, nhưng nó dự báo khả năng thích nghi tốt hơn nhiều chỉ số thể lực. Dữ liệu không phủ nhận quan sát hành vi. Nó chỉ buộc quan sát hành vi phải đưa ra dự đoán kiểm chứng được. Và cuối cùng, về tiếng ồn của kỳ chuyển nhượng. Tôi đã dành nhiều năm chỉ trích nó. Nhưng nhìn kỹ, trong một thị trường không có cơ chế hình thành giá, tin đồn chính là thứ duy nhất tạo ra thanh khoản. Nó là kênh duy nhất để một câu lạc bộ biết rằng cầu thủ X có thể đang sẵn sàng ra đi. Chửi nó là vô ích. Việc cần làm là phân tầng nó: nguồn nào có thông tin, nguồn nào chỉ có động cơ. TÍN HIỆU CỦA VÒNG TIẾP THEO Số liệu không bao giờ nói dối, nhưng nó biết cách giấu mình. Nhiệm vụ của chúng ta là bắt nó phải khai. Với thị trường V.League, bốn tín hiệu dưới đây sẽ cho biết liệu cửa sổ có mở trong mười tám tháng tới hay không. Thứ nhất, tài liệu cấp phép câu lạc bộ của AFC. Khi một câu lạc bộ Việt Nam dự cúp châu lục, hồ sơ cấp phép buộc phải khai một số trường về cấu trúc tài chính và hợp đồng lao động. Mức độ chi tiết của những hồ sơ ấy là thước đo trực tiếp nhất. Thứ hai, sự xuất hiện của một bảng đăng ký chuyển nhượng nội bộ có công bố thời hạn hợp đồng và loại giao dịch. Chỉ cần ba trường: loại giao dịch, thời hạn, và mùa giải bắt đầu. Từ đó, thị trường bắt đầu có mốc so sánh. Thứ ba, câu lạc bộ đầu tiên công bố dữ liệu thể lực định kỳ. Không cần công bố toàn bộ, chỉ cần tổng quãng đường và số lần bứt tốc theo trận. Đây là bước đi rẻ nhất và cũng là bước đi khiến các câu lạc bộ khác buộc phải theo. Thứ tư, sự ra đời của một tập dữ liệu cú sút công khai cho một mùa V.League trọn vẹn. Khi có nó, cuộc tranh luận về tiền đạo nội sẽ chuyển từ cảm nhận sang xếp hạng, và đó là lúc định giá thay đổi. Nếu trong mười tám tháng tới có ít nhất hai trong bốn tín hiệu trên xuất hiện, xác suất thị trường chuyển nhượng V.League có mốc định giá nội bộ sẽ tăng đáng kể. Khi ấy, cột trống trong bảng tính của tôi sẽ bắt đầu có dữ liệu, và những cuộc tranh luận về giá cầu thủ sẽ chuyển từ chỗ ai nói to hơn sang chỗ ai có mẫu lớn hơn. Nếu không tín hiệu nào xuất hiện, chúng ta sẽ tiếp tục đọc ba mức giá khác nhau cho cùng một thương vụ, và tiếp tục gọi đó là tin tức.