Kiếm chém nữ Singapore và tấm huy chương đồng đầu tiên: Khi hạt giống số một phải học cách thở

Thanh kiếm của Elle Koh khựng lại trong khoảng không trước mặt đối thủ chưa đầy một nhịp thở. Tiếng báo điểm vang lên khô khốc. Bảng điện tử nhảy con số, từ 41 đều sang 42-41. Cả hội trường đấu kiếm không bùng nổ. Nó lặng xuống, cái kiểu im lặng mà chỉ những ai từng ngồi đủ lâu trong nhà thi đấu mới nhận ra. Phía Uzbekistan, một vận động viên buông kiếm trước. Phía Singapore, bốn cô gái đứng như bốn cái bóng, không ai chạy về phía ai ngay lập tức. Phải mất vài giây, cái vài giây dài như cả một hiệp đấu, họ mới nhận ra mình vừa đi qua. Người ta quên đường kiếm, nhưng không quên được tiếng thở dài của cả hội trường đêm ấy. Đó là khoảnh khắc tôi giữ lại trong đầu khi rời khỏi hàng ghế báo chí, và cũng là khoảnh khắc khiến tôi muốn viết bài này không phải như một bản tin kết quả, mà như một ghi chép về cách một đội tuyển nhỏ học được cách đi qua chính giới hạn của mình. Tôi theo dõi đấu kiếm đã lâu, đủ lâu để nhớ cái thời mà môn này ở Đông Nam Á bị xem như một thú chơi của trường học quốc tế, chứ không phải một môn thể thao đỉnh cao có thể đem về huy chương châu lục. Bốn thập kỷ ngồi ở nhiều hàng ghế khác nhau dạy cho tôi một điều: những tấm huy chương ở các môn ít người xem không bao giờ chỉ là chuyện của một buổi chiều. Chúng là kết quả của một hệ thống đã kiên nhẫn đúng cách, hoặc đã sai đúng chỗ, suốt nhiều chu kỳ. Ở kỳ Đại hội Thể thao châu Á lần này, đội kiếm chém nữ Singapore làm được một việc mà chưa thế hệ nào của họ làm được. Họ giành huy chương đồng. Nghe qua thì đó là một dòng tin gọn gàng, đủ để đặt lên trang nhất trong nước. Nhưng với tôi, cái đáng viết không nằm ở dòng tin. Nó nằm ở khoảng cách giữa cách đội này được ca ngợi và cách họ thực sự đi qua giải đấu. Đấu kiếm chém, tức epee, là môn mà khán giả phổ thông hiểu sai nhiều nhất trong ba môn kiếm của Olympic. Kiếm liễu và kiếm chém có luật ưu tiên, tức right-of-way, buộc ai ra đòn trước thì được điểm. Còn epee thì không có luật đó. Toàn bộ cơ thể là mục tiêu, và nếu hai người cùng chạm trong cùng một nhịp, cả hai đều được điểm. Nghe thì có vẻ dễ hơn, nhưng thực tế nó biến môn này thành môn chiến thuật và phòng ngự nhất trong ba môn. Không có chuyện một tay kiếm mạnh áp đảo đối thủ bằng tốc độ thuần túy, bởi vì cú chạm đôi luôn cho đối thủ cơ hội gỡ. Mọi thứ phải được tính theo từng nhịp, từng khoảng cách, từng giây. Đó là lý do tại sao epee là môn dễ xảy ra địa chấn nhất trong ba môn kiếm. Một đội yếu hơn về đẳng cấp vẫn có thể bám trụ bằng cách chọn thời điểm. Một đội mạnh hơn vẫn có thể bị kéo xuống bằng những cú chạm đôi không đáng có. Và trong thể thức đồng đội, khi mà điểm số được cộng dồn qua từng hiệp đấu nhỏ giữa các cặp đấu thủ, thì ranh giới giữa thắng và thua mỏng như lưỡi kiếm vậy. Thể thức đồng đội của epee là một thứ mà người ngoài nhìn vào thường không hiểu. Ba vận động viên mỗi đội. Chín hiệp đấu. Mỗi hiệp là một cặp đấu thủ, và điểm được cộng dồn liên tục cho đến khi một đội chạm mốc 45, hoặc đội đang dẫn trước khi hết giờ. Đó là lý do người ta nói đội thắng là đội thắng ở hiệp cuối. Không phải ở hiệp hay nhất, cũng không phải ở vận động viên mạnh nhất. Ở hiệp cuối. Ở người đứng mũi, thường là người bản lĩnh nhất, người chịu được áp lực của một cú chạm có thể đổi cả tấm huy chương. Ở giải này, Singapore được xếp là hạt giống số một. Họ được miễn vòng đầu, một đặc quyền mà chỉ đội đứng đầu mới có. Người ngoài nhìn vào con số đó thường nghĩ ngay đến vàng. Nhưng xếp hạt giống trong đấu kiếm không giống xếp hạt giống trong quần vợt. Nó phản ánh điểm số tích lũy qua nhiều giải, phản ánh sự ổn định chứ không phải sự vượt trội tuyệt đối. Một đội có thể là hạt giống số một vì họ đi đều qua các giải, chứ không vì họ mạnh hơn phần còn lại một cái đầu. Và đó chính là điểm mà tôi muốn giữ lại trong suốt bài này, bởi vì nó quyết định cách chúng ta đọc tấm huy chương đồng của Singapore. Hành trình của họ ở giải này chia làm ba chặng rõ rệt. Chặng đầu là vòng loại trực tiếp gặp Uzbekistan. Chặng hai là bán kết gặp Hàn Quốc, đội đương kim vô địch. Chặng ba là bảng huy chương, khi mà ở thể thức của giải, hai đội thua bán kết đều được nhận đồng, không cần đá trận tranh huy chương đồng riêng. Chặng thứ ba này quan trọng hơn nhiều người tưởng, và tôi sẽ nói kỹ ở phần sau. Trận gặp Uzbekistan là trận mà tôi xem lại băng ghi hình tới bốn lần. Không phải vì nó đẹp. Mà vì nó nói lên rất nhiều về bản chất của đội Singapore. Họ bị dẫn trước. Câu chuyện diễn ra đúng như một kịch bản mà bất kỳ ai theo dõi đội này ở ba kỳ Đại hội trước đều đã thuộc lòng. Họ bị dẫn, họ bám, họ để đối thủ chạm trước ở những nhịp quyết định, và rồi họ thua. Ba kỳ liên tiếp, họ dừng ở tứ kết. Ba kỳ liên tiếp, họ là đội gần như làm được nhưng không làm được. Đó là kiểu lịch sử khiến một liên đoàn thể thao mất niềm tin vào chính mình. Nhưng trận này khác ở chặng cuối. Khi Elle Koh bước vào sân cho hiệp đấu cuối cùng, đội Singapore ở thế phải đuổi. Cô không cố đánh nhanh. Cô chọn khoảng cách. Cô chờ. Cô để đối thủ phải ra đòn trước, để rồi mỗi khi đối thủ lỡ nhịp, cô chạm. Đó là bản chất của epee, và hiếm khi tôi thấy một tay kiếm trẻ chọn sự kiên nhẫn thay vì tốc độ trong một trận đấu mà chỉ cần một cú chạm là đi tiếp hoặc về nước. Cú chạm quyết định ở phút bù giờ đưa trận đấu về 42-41. Tôi phải nói rõ điều này: con số 42-41 không khớp với thể thức đồng đội chạm 45 mà tôi từng theo dõi ở các giải cấp FIE. Thông thường, nếu trận đấu kết thúc trước khi đạt 45, thì nó kết thúc vì thời gian đã hết, và đội đang dẫn sẽ thắng. Việc trận đấu dừng ở 42-41 ngay sau một cú chạm vàng ở hiệp phụ là chi tiết cần được xác minh, bởi vì nó đổi hoàn toàn cách chúng ta đánh giá độ căng của trận đấu. Tôi nói điều này không phải để hạ thấp chiến thắng của họ. Mà để giữ đúng nguyên tắc mà tôi học được từ cái đêm tôi đọc sai tên một thủ môn ba lần trong một trận bán kết và bị khán giả mạng chế giễu suốt nhiều tuần sau đó. Khi chúng ta không kiểm tra được con số, chúng ta phải nói rằng mình chưa kiểm tra được. Đó là cách duy nhất để giữ được sự tôn trọng của người đọc. Điều tôi chắc chắn là điều này: Singapore thắng Uzbekistan không phải vì họ áp đảo. Họ thắng vì họ thắng ở phần cuối. Trong một thể thức mà chiến thắng được quyết định ở hiệp đấu cuối cùng, một đội có người mũi bản lĩnh sẽ luôn có cơ hội, dù họ bị dẫn suốt cả trận. Và đó là bài học mà đội này đã phải học trong nhiều năm. Ở bán kết, họ gặp Hàn Quốc. Đây là trận mà tôi tin rằng ban huấn luyện Singapore biết trước kết quả gần như chắc chắn. Hàn Quốc là đội kiếm mạnh nhất châu Á, đội đương kim vô địch nội dung này, và là một trong những cường quốc đấu kiếm của thế giới. Tỷ số 35-45 có nghĩa khoảng cách mười cú chạm, một con số không nhỏ trong một trận đồng đội. Nhưng cái tôi chú ý không phải khoảng cách đó. Cái tôi chú ý là Singapore không sụp. Họ thua vì đội mạnh hơn tích lũy điểm đều đặn, không phải vì họ tự đánh mất mình trong một đòn knockout. Trong đấu kiếm, một đội yếu hơn có thể chết theo hai cách. Một là bị đánh bật khỏi trận đấu ngay từ những hiệp đầu, đến mức tinh thần vỡ trước khi trận đấu kết thúc. Hai là bám trụ, thua từng cú chạm một, và học được điều gì đó để mang về. Singapore thua theo cách thứ hai. Nhưng có một chi tiết mà truyền thông trong nước gần như không nhắc đến khi nói về tấm huy chương đồng này. Ở thể thức của giải này, cả hai đội thua bán kết đều nhận huy chương đồng. Không có trận tranh huy chương đồng riêng. Điều đó có nghĩa là ngay khi Singapore sống sót qua trận tứ kết gặp Uzbekistan, tấm huy chương đã nằm trong tay họ. Trận bán kết không còn là trận quyết định tấm huy chương nữa. Nó trở thành một bài kiểm tra trần, để xem họ có thể đi xa hơn đồng hay không. Đây là điều tôi muốn người đọc hiểu rõ, bởi vì nó thay đổi cách chúng ta nói về chiến công này. Tấm huy chương đồng của Singapore được quyết định ở tứ kết, không phải ở bán kết. Cái gọi là đỉnh cao của giải đấu với họ chính là trận gặp Uzbekistan. Sau trận đó, mọi thứ còn lại là phần thưởng. Khi ta hiểu điều này, ta cũng hiểu tại sao đội Singapore lại dốc toàn lực cho trận tứ kết đến vậy. Họ biết chỉ có một cánh cửa. Và họ đã đi qua nó. Điều làm tôi thích thú hơn cả là cách đội này được tổ chức. Bốn tay kiếm được nêu tên gồm Kiria Tikanah, Filzah Hidayah, Esther Tan và Elle Koh. Trong đó, Kiria Tikanah đã giành huy chương bạc ở nội dung cá nhân của chính kỳ Đại hội này. Đó là một dấu hiệu quan trọng. Nó cho thấy đội tuyển này không phải một tập thể nhờ may mắn mà có một trung tâm ổn định, một người đang ở đỉnh phong độ của chu kỳ. Nhìn lại lịch sử, việc họ ba kỳ liên tiếp dừng ở tứ kết không phải là dấu hiệu của sự yếu kém. Nó là dấu hiệu của một đội đã duy trì được một khung ổn định trong gần một thập kỷ. Trong các môn thể thao ít phổ biến, điều khó nhất không phải là có một tay vận động viên giỏi. Điều khó nhất là giữ được một thế hệ đủ lâu để họ chạm ngưỡng. Singapore đã làm được điều đó. Và trong kỳ Đại hội này, cả một đoàn thể thao của họ cho thấy sự trưởng thành về chiều rộng, chứ không chỉ ở một mũi nhọn. Họ có bạc ở nội dung kiếm chém cá nhân. Họ có đồng ở nội dung kiếm liễu, nơi Maxine Wong thi đấu. Họ có đồng ở nội dung kiếm chém đồng đội. Ba tấm huy chương ở ba nhánh khác nhau của cùng một môn phái. Đó là dấu hiệu của một nền đấu kiếm phát triển theo chiều sâu, chứ không phải trồng một cây duy nhất rồi hy vọng nó nở hoa. Ở các nền thể thao nhỏ, một tấm huy chương như vậy thường được gọi là cổ tức huy chương. Nó không chỉ là phần thưởng cho vận động viên. Nó là cái cớ để liên đoàn xin thêm ngân sách, để trường học mở thêm lớp, để phụ huynh cân nhắc cho con theo học một môn mà trước đó họ chưa từng nghĩ tới. Một tấm đồng ở Đại hội châu Á có thể tạo ra nhiều lớp kiếm mới ở một quốc gia hơn cả chục năm vận động mà không có huy chương nào. Tôi đã chứng kiến điều đó xảy ra ở Thái Lan, nơi tôi sống và làm việc. Sau khi một võ sĩ quyền anh Thái giành được một chiến thắng lớn ở nước ngoài, số lượng phòng tập ở vùng quê tăng lên trong vòng một năm. Không phải vì tất cả những đứa trẻ đó sẽ thành nhà vô địch. Mà vì tấm huy chương đã biến một giấc mơ trừu tượng thành một con đường cụ thể. Với đấu kiếm, con đường đó còn khó hơn nhiều so với quyền anh. Kiếm, giáp, mặt nạ, áo lamé, sân đấu chuẩn, huấn luyện viên có chứng chỉ quốc tế. Tất cả đều đắt. Một tấm huy chương châu lục là lý lẽ mạnh nhất mà liên đoàn có thể đưa ra trước hội đồng thể thao quốc gia để xin tài trợ cho những khoản đắt đỏ đó. Không có huy chương, đấu kiếm luôn là môn đầu tiên bị cắt trong ngân sách. Có huy chương, nó là môn không thể cắt. Đó là giá trị thực của tấm đồng này. Nhưng tôi sẽ không để câu chuyện dừng ở đó. Bởi vì nếu chỉ đọc tin, người ta sẽ nghĩ Singapore đi từ không có gì đến huy chương theo một đường thẳng đẹp đẽ. Sự thật là như vậy không đúng, và tôi thấy có trách nhiệm phải nói ra điều mà tôi cho là cần thiết. Với tư cách là hạt giống số một, đội này bước vào giải với vị thế của ứng viên tranh vàng hoặc ít nhất là bạc. Việc họ giành đồng chắc chắn là một bước tiến lịch sử. Nhưng so với kỳ vọng mà chính vị thế hạt giống tạo ra, nó cũng là một kết quả hơi dưới ngưỡng. Họ thua trận bán kết với khoảng cách mười cú chạm. Đó không phải là một trận đấu mà họ suýt thắng. Đó là một trận đấu mà đẳng cấp bị đẩy lên đúng chỗ của nó. Thật dễ để ca ngợi câu chuyện lịch sử. Thật khó để giữ được cái đầu lạnh và nói rằng tấm huy chương đồng này cũng chỉ ra giới hạn hiện tại của đội. Cả hai điều đều đúng. Chúng không mâu thuẫn với nhau. Một đội có thể vừa làm nên lịch sử vừa chạm trần của chính mình trong cùng một kỳ Đại hội. Có một chi tiết khác mà tôi muốn người đọc lưu ý về nguồn tin. Phần cuối của bản tin gốc, phần mà nhiều người đọc sẽ lướt qua, lại là ba dòng quảng cáo cho nền tảng xem trực tuyến của đài truyền hình nước nhà. Nó nói rằng khán giả có thể xem lại các màn trình diễn của đoàn thể thao trên nền tảng đó. Đó không phải là chi tiết về trận đấu. Đó là chi tiết về nguồn tin. Khi một đài truyền hình vừa là bên giữ bản quyền, vừa là bên đưa tin, thì cách họ chọn từ để mô tả một tấm huy chương cũng là một phần trong chiến lược kinh doanh của họ. Việc gọi một chiến thắng ở tứ kết là màn lội ngược dòng ngoạn mục không sai. Nhưng nó cũng là một cách đóng gói cảm xúc để bán suất xem. Tôi không trách họ. Tôi chỉ muốn người đọc biết rằng họ đang được kể một câu chuyện có chủ đích. Người ta gọi đó là ngòi viết của người bán vé. Và người đọc tốt là người biết khi nào mình đang đọc ngòi viết ấy. Trong các môn đối kháng và các môn võ, tôi đã học được rằng cách một sự kiện được đóng khung thường quan trọng không kém bản thân sự kiện. Một trận thắng ở tứ kết có thể trở thành huyền thoại nếu nó được kể bởi người cần nó trở thành huyền thoại. Một tấm huy chương đồng có thể trở thành khoảnh khắc khai sinh của một nền thể thao nếu đúng người đúng thời điểm nhìn thấy nó như vậy. Điều đó không làm cho tấm huy chương kém giá trị. Nó chỉ nhắc tôi nhớ rằng chúng ta cần phân biệt giữa sự kiện và câu chuyện. Nếu tôi phải chọn một điểm để người đọc mang theo sau bài này, thì đó là điều này: tấm huy chương đồng của đội kiếm chém nữ Singapore không được quyết định ở bán kết, cũng không phải ở một khoảnh khắc thần kỳ nào. Nó được quyết định ở một buổi chiều tứ kết, trong một trận đấu mà họ phải đuổi, trong một hiệp đấu cuối mà người mũi của họ chọn kiên nhẫn thay vì tốc độ. Đó là một tấm huy chương được xây từ sự bền bỉ, không phải từ may mắn. Nhưng cái cách mà nó được kể, thì là một câu chuyện khác hoàn toàn. Đó là câu chuyện của thị trường, của bản quyền, của những cú click và những suất thuê bao. Và trong câu chuyện đó, sự thật về khoảng cách mười cú chạm ở bán kết thường bị đẩy xuống cuối bài, xuống dưới cả dòng cuối quảng cáo. Tôi đã 64 tuổi. Tôi đã chứng kiến bao nhiêu thế hệ vận động viên đi qua cái vòng xoáy ca ngợi và chế giễu của truyền thông. Những người trẻ tuổi mà tôi từng viết về họ khi họ 19 tuổi, giờ đã có những người làm huấn luyện viên. Người ta quên bàn thắng, nhưng không quên được tiếng thở dài của cả một sân đấu đêm ấy. Với bốn cô gái Singapore, tiếng thở dài ấy ở tứ kết là tiếng thở dài của Armenia hay Georgia hay bất kỳ đoàn nào họ đã từng đối đầu trong ba kỳ Đại hội trước. Họ chưa từng là người thở ra. Lần này họ là người bị thở hắt ra. Và tôi tin rằng họ hiểu giá trị của việc đó hơn bất kỳ ai. Bây giờ tôi muốn nói về điều sẽ đến tiếp theo, bởi vì những bài viết về thể thao thường kết thúc ở huy chương và để mặc câu chuyện đổ dốc ở đó. Chặng tiếp theo của đội Singapore là chu kỳ giải vô địch thế giới và vòng loại cho kỳ Đại hội thể thao châu Á lần sau, diễn ra tại Aichi và Nagoya. Đó là một kỳ Đại hội tổ chức ở Nhật Bản, một quốc gia có nền đấu kiếm phát triển và có nền văn hóa võ thuật coi trọng kỷ luật lưỡi kiếm. Điều này có nghĩa là môi trường cạnh tranh ở khu vực sẽ có thêm sức ép, và tiêu chuẩn huy chương có thể sẽ đặt ra cao hơn. Quan trọng hơn, một tấm huy chương sẽ mang theo một câu hỏi. Liệu liên đoàn đấu kiếm của họ có nhận được khoản đầu tư đủ để giữ được thế hệ này đến chu kỳ sau không. Hay tấm huy chương sẽ nằm trong tủ, còn đội thì tan dần vì những tay kiếm cốt cán chuyển sang học tập và công việc. Tôi đã chứng kiến cả hai kịch bản ấy xảy ra. Tôi đã thấy những đội tuyển nhỏ giành huy chương rồi bốc hơi trong vòng bốn năm. Và tôi cũng đã thấy những đội tưởng chừng tan rã lại hồi sinh khi có người đứng ra giữ lại cái khung. Với Singapore, dấu hiệu đầu tiên để theo dõi sẽ xuất hiện ở các giải vô địch châu Á sắp tới. Nếu Kiria Tikanah còn thi đấu, nếu Elle Koh tiếp tục mang vai trò người mũi, nếu đội hình vẫn giữ được ít nhất ba trong bốn gương mặt này, thì đó là dấu hiệu cho thấy họ đã không để tấm huy chương ngủ quên trong tủ. Còn nếu đội hình thay đổi gần như toàn bộ trong hai năm tới, tấm huy chương đồng này sẽ trở thành một dấu chấm than chứ không phải một dấu phẩy. Nó sẽ là câu chuyện về một thế hệ làm được điều lịch sử rồi biến mất, đúng cái cách mà nhiều thế hệ võ sĩ nhỏ đã làm trong các môn ít người xem. Đó là điều mà tôi nghĩ các liên đoàn thể thao nên học thuộc lòng. Huy chương không tự giữ lấy chính mình. Cần có người ở lại, sau tiếng còi, sau những dòng tin, sau khi đèn hội trường tắt. Có một điều mà tôi luôn nhớ mỗi khi kết thúc một bài viết về một đội tuyển mà tôi đã theo dõi nhiều năm. Tôi nhớ đến câu tôi từng viết trong một quyển sổ mà tôi không cho ai xem. Tôi giữ nhịp cho đội tuyển này đã bốn thập kỷ. Nhịp ấy chưa bao giờ thuộc về tôi. Với các tay kiếm Singapore, cái nhịp của họ mới chỉ bắt đầu. Và hội trường im lặng đêm đó, cái hội trường mà khán giả ngồi không dám thở, sẽ là thứ mà họ nhớ đến suốt đời. Không phải tấm huy chương. Mà là cái khoảnh khắc trước khi tấm huy chương buộc vào cổ. Sân đấu câm lặng nhất không phải khi không ai đến. Mà khi mọi người đến mà không dám thở. Tôi sẽ còn đến nhiều nhà thi đấu nữa trong những năm tới. Tôi sẽ còn ngồi ở hàng ghế báo chí, mở máy ghi âm, viết những dòng ghi chú nguệch ngoạc bằng chữ Việt trong khi xung quanh tôi là những đồng nghiệp trẻ đang gõ thẳng bài lên màn hình. Tôi sẽ còn theo dõi những đội tuyển mà không ai ngoài khu vực biết đến, những môn thể thao mà không ai phát sóng, những vận động viên mà tên tuổi của họ sẽ tan biến sau một kỳ Đại hội. Nhưng đó chính là lý do tôi vẫn viết. Bởi vì nếu không ai đếm nhịp cho họ, thì nhịp sẽ biến mất mà không để lại một dấu vết. Và một tấm huy chương đồng đầu tiên, dù đứng sau những con số thị trường, dù đứng sau những suất thuê bao, dù được kể bằng bất kỳ từ ngữ nào, vẫn là một điều gì đó đáng được đếm lại cho đúng. Điều tồi tệ nhất với những môn thể thao nhỏ không phải là bị đánh giá quá cao. Mà là bị đếm quá ít lần, rồi bị quên.